|
|
 |
| |
|
|
|
|
|
|
| |
|
|
|
|
|
TARIMSAL ÖRGÜTLENME II : ÇİFTÇİLER NASIL ÖRGÜTLENMELİ ? |
| |
|
|
|
|
|
Ayhan ÇIKIN Sevgili Çiftçi Dostlarım
Geçen yazımızda, çiftçilerin niçin örgütlenmesi gerektiği ve tarımın ve çiftçi örgütlerinin temel özellikleri üzerinde durmuştuk. Bu yazımızda, rekabetçi bir piyasa içinde çiftçilerin alması gereken tavrı ve bu tavrını ekonomiye ve topluma yansıtabileceği başlıca örgüt tiplerini tartışacağız.
Geçmişte aile veya toplumun kendi zorunlu gereksinmelerini karşılamak için “kapalı bir ekonomi “ çerçevesinde organize edilen tarım, tarih içinde büyük değişimlere uğrayarak bir meslek olmuş ve tarımsal üretim, pazar taleplerine göre gerçekleştirilme durumuna gelmiştir. 1980’li yıllara kadar tarım, dış piyasa rekabetine karşı genel olarak korunmuş ve desteklenmiştir. Öte yandan gelişen teknoloji , tarımsal ürünlerin ham olarak kullanılması yerine onun şekil,zaman, mekan ve mülkiyet faydalarını artırarak mahalli/ulusal piyasaların yerine uluslararası bir tarım ürünleri piyasalarının oluşmasına neden olmuştur. Ayrıca yoğunlaşan sermaye uluslararası boyutta, tarımsal girdi/çıktı piyasalarında dev firmaların doğmasına sebep olmuştur; bu dev firmalar karşısında küçük ölçekli ve doğal koşullardan sürekli etkilenen tarım işletmeleri (çiftçiler), tarımsal üretim öncesi ve tarımsal üretim sonrası piyasalarda sürekli ezilmişler ve adeta bu firmaların baskısı altında “sandviç” leşmişlerdir.
Çiftçiler, tarımsal girdi üreten ve tarımsal ürünleri işleyen ve pazarlayan bu dev firmaların baskılarını hafifletebilmek ve onlara kendi koşullarını kabul ettirebilmek için “sosyolojik-politik-ekonomik” bir ortamın oluşmasına katılmak zorundadırlar. Bunun yolu da , tüm gelişmiş ülkelerde olduğu gibi, çiftçinin örgütlenmesinden geçmektedir. Ancak Türk çiftçisine , Cumhuriyet döneminde (Atatürk dönemi hariç) yapılan teknik yardımlar kadar örgütlenme konusunda yardım yapılmaması, tarımda örgütlenme çabalarını yetersiz kılmıştır.
Çiftçiler örgütlenerek, tarımsal fiyatların oluşumuna, tarımsal pazar yapılarının iyileştirilmesine, tarımsal ürünlerin farklılaşmasına, kırsal ortamın koşullarının iyileştirilmesine katkıda bulunabilirler :
1. Tarımsal fiyatların oluşumuna katkıda bulunmak
a. Tarımsal fiyatların oluşumu
Fiyatların genellikle serbest piyasada oluştuğu kabul edilir. Tarımsal ürünlerin çoğu zorunlu ihtiyaçları gideren mallar olup talep fiyatları esnek değildir. Bu tip mallarda üretim (arz), normal talebin altında veya üstünde olması fiyatlarda büyük dalgalanmalar yaratır. Bu dalgalanmalar üretici gelirlerinde ve/veya tüketici harcamalarında büyük artışlara veya azalışlara sebep olur. Öte yandan gelişen teknoloji ve sermaye birikimi , tarımsal girdi ve çıktı piyasalarındaki tarım-dışı firmaların tekelleşme eğilimini artırmıştır. Bu durum iç ticaret hadlerinin sürekli tarım aleyhine oluşmasına neden olmaktadır. Yani tarım-dışı piyasalardaki tekelleşme eğilimi, serbest piyasa sistemini bozmakta ve tarımsal girdi/çıktı piyasaları tarım aleyhine çalışır bir konuma gelmektedir. Bu olumsuzluğun ortadan kaldırılması için 20.yüzyılın ilk üç çeyreğinde , Türkiye’nin de aralarında bulunduğu pek çok ülkede, tarımsal fiyatların oluşumunda devlet önemli görevler üstlendi. Ancak 1980’lerden sonra tarımsal fiyatların tekrar serbest piyasada oluşması konusu ağırlık kazandı. Bu konuda ulusal ve uluslararası boyutta önemli adımlar atıldı. Örneğin Türkiye’de 24 Ocak 1980 kararları, 1994’de Uruguay’da imzalanan GATT anlaşması, Avrupa Birliği (AB) ile yapılan Gümrük Birliği anlaşması ve son yıllarda IMF’ye verilen niyet mektupları,vb…tarım piyasalarının giderek liberalleşmesini sağlamıştır.
Böyle bir ortamda tarımsal girdi/çıktı fiyatlarının çiftçi lehine oluşturulabilmesi için bu piyasalara çiftçinin, mümkün olduğunca “toplu arz ve toplu talep” yaratabilecek bir yapılanma ile girmesi gerekir. Gelişmiş ülkelerden yapılan gözlemlerin, böyle piyasalarda çiftçi lehine fiyat oluşturabilen en önemli kuruluşların kooperatifler olduğunu göstermektedir.
b. Tarımsal pazarların iyileştirilmesi
Fiyatların genellikle serbest piyasada oluştuğu kabul edilir. Tarımsal ürünlerin çoğu zorunlu ihtiyaçları gideren mallar olup talep fiyatları esnek değildir. Bu tip mallarda üretim (arz), normal talebin altında veya üstünde olması fiyatlarda büyük dalgalanmalar yaratır. Bu dalgalanmalar üretici gelirlerinde ve/veya tüketici harcamalarında büyük artışlara veya azalışlara sebep olur. Öte yandan gelişen teknoloji ve sermaye birikimi , tarımsal girdi ve çıktı piyasalarındaki tarım-dışı firmaların tekelleşme eğilimini artırmıştır. Bu durum sürekli tarım aleyhine oluşmasına neden olmaktadır. Yani tarım-dışı piyasalardaki tekelleşme eğilimi, serbest piyasa sistemini bozmakta ve tarımsal girdi/çıktı piyasaları tarım aleyhine çalışır bir konuma gelmektedir. Bu olumsuzluğun ortadan kaldırılması için 20.yüzyılın ilk üç çeyreğinde , Türkiye’nin de aralarında bulunduğu pek çok ülkede, tarımsal fiyatların oluşumunda devlet önemli görevler üstlendi. Ancak 1980’lerden sonra tarımsal fiyatların tekrar serbest piyasada oluşması konusu ağırlık kazandı. Bu konuda ulusal ve uluslararası boyutta önemli adımlar atıldı. Örneğin Türkiye’de 24 Ocak 1980 kararları, 1994’de Uruguay’da imzalanan GATT anlaşması, Avrupa Birliği (AB) ile yapılan Gümrük Birliği anlaşması ve son yıllarda IMF’ye verilen niyet mektupları,vb…tarım piyasalarının giderek liberalleşmesini sağlamıştır. Böyle bir ortamda tarımsal girdi/çıktı fiyatlarının çiftçi lehine oluşturulabilmesi için bu piyasalara çiftçinin, mümkün olduğunca “” yaratabilecek bir yapılanma ile girmesi gerekir. Gelişmiş ülkelerden yapılan gözlemlerin, böyle piyasalarda çiftçi lehine fiyat oluşturabilen en önemli kuruluşların olduğunu göstermektedir.
Pazarlama sisteminin temel amacı, istenilen bir malı istenildiği yerde,istenildiği zamanda, uygun fiyattan ihtiyaç sahibine ulaşmasını sağlayacak bir ortam yaratmaktır. Bu da etkin çalışan bir pazarlama sistemi ile sağlanabilir. Konuyu daha somutlaştırabilmek için şöyle bir örnek verelim:Muğla’nın en ücra bir dağında hayvan yemi olarak kullanabilecek bitkiler var; bu yörede bu doğal yemleri yiyebilecek hayvanlar var; bu otlarla hayvanları bilinçli bir şekilde organize edebilecek insanlar var: bu doğal ortamın olanaklarını o yörenin insan emeği ile harekete geçirerek et,süt ve daha birçok tarım ürünü üretilebilir; işte bütün sorun Muğla’nın bu ücra dağının başındaki doğal kaynağı, insanın bilinçli emeği ile ete,süte, kısacası bir tarım ürününe dönüştürerek bu ürünü Ankara’daki, İstanbul’daki ve hatta Londra’daki işçinin, memurun, vb.. insanların sofralarına taşıyabilecek bir pazarlama sistemin kurulmasıdır. Böyle bir pazar kanalının ilk halkasında üretim yapan çiftçi, son halkasında da tüketim yapan tüketici bulunmaktadır. Bu üretici-tüketici arasındaki tarım-gıda zincirinin her halkasında kendine pay çıkartan daha bir sürü kişi ve/veya kuruluşlar (sanayiciler, toplayıcılar, nakliyeciler, dağıtımcılar, perakendeciler,finans kuruluşları,idari kurumlar,vb…) bulunmaktadır. Bu aracı kuruluşlar, tüketiciler adına çiftçilerden mal talep etmekte, sonrada bu malı , tam veya kısmen işleyerek, üretici adına tüketicilere sunmaktadırlar. Bunu yaparken de piyasada kendilerine uygun bir fark (marj) yaratan fiyatları, çiftçilere ve tüketicilere kabul ettirmektedirler. Bu aracı kuruluşlar bizzat çiftçinin ve tüketicinin kendisi olamayacağına göre, üreticinin eline geçen fiyatla tüketicinin ödediği fiyat arasında büyük farklar oluşmakta ve mevcut piyasa çiftçiyi ödüllendirememekte ve onu mağdur etmektedir. Bu nedenle sağlıklı bir tarımsal pazar yapısının oluşmasında çiftçilerin ve hatta tüketicilerin birbirlerinin partneri olabilecek bir piyasanın yapısal öğelerini oluşturmalıdırlar. Yine bu konuda dünya örneğinde gözlenen başlıca kuruluşlar kooperatiflerdir.
Pazarlama sisteminin temel amacı, istenilen bir malı istenildiği yerde,istenildiği zamanda, uygun fiyattan ihtiyaç sahibine ulaşmasını sağlayacak bir ortam yaratmaktır. Bu da etkin çalışan bir pazarlama sistemi ile sağlanabilir. Konuyu daha somutlaştırabilmek için şöyle bir örnek verelim: Böyle bir pazar kanalının ilk halkasında üretim yapan çiftçi, son halkasında da tüketim yapan tüketici bulunmaktadır. Bu üretici-tüketici arasındaki tarım-gıda zincirinin her halkasında kendine pay çıkartan daha bir sürü kişi ve/veya kuruluşlar (sanayiciler, toplayıcılar, nakliyeciler, dağıtımcılar, perakendeciler,finans kuruluşları,idari kurumlar,vb…) bulunmaktadır. Bunu yaparken de piyasada kendilerine uygun bir fark (marj) yaratan fiyatları, çiftçilere ve tüketicilere kabul ettirmektedirler. Bu aracı kuruluşlar bizzat çiftçinin ve tüketicinin kendisi olamayacağına göre, üreticinin eline geçen fiyatla tüketicinin ödediği fiyat arasında büyük farklar oluşmakta ve mevcut piyasa çiftçiyi ödüllendirememekte ve onu mağdur etmektedir. Bu nedenle sağlıklı bir tarımsal pazar yapısının oluşmasında çiftçilerin ve hatta tüketicilerin birbirlerinin partneri olabilecek bir piyasanın yapısal öğelerini oluşturmalıdırlar. Yine bu konuda dünya örneğinde gözlenen başlıca kuruluşlar dir.
2. Tarımsal ürünlerin farklılaşmasına katılmak
Günümüz dünyasında tüketimin temel merkezi kentlerdir. Kentlerdeki insanların büyük çoğunluğu çalışmaktadır. Bu nedenle bu insanların talebi ham ve işlenmemiş tarım ürünlerinden çok, yarı veya tam işlenmiş tarım ürünlerine doğru kaymıştır. Piyasa ekonomilerinde üretim, talebin koşullarına göre yapıldığından, tüketici talebindeki bu değişimleri üreticiler algılamak durumundadır. Yani ham ürünün farklı işlenmiş ürünler haline getirilmesi yolunda çiftçiler düşünceler üretmeli ve uygulamalar geliştirmelidirler.
Ayrıca çiftçi eline geçen fiyatlar, ham ürüne göre işlenmiş ürünlerde daha farklı olacaktır. Yani çiftçi ham ürünü kendisinin işleyeceği tesisler oluşturursa bu işleme (sanayi) sektöründe yaratılmış yeni katma değerlerin önemli bölümü yine çiftçide kalacaktır. Burada en önemli olgulardan biri, tarımsal ürün çeşitliliği artırılırken “tarım ile sanayinin” entegre çalıştırılabilmesidir. Tarımla sanayinin entegre çalışmasında kullanılan en önemli kuruluşların başında kooperatifler gelmektedir. Tarım-sanayi entegrasyonu, çiftçilere, tarım-dışı firmalara, ulusal ekonomiye önemli katkılar sağlayacaktır. Böylece tarımda hem ürün çeşitliliği artacak, hem de ayni üründen daha fazla katma değer yaratılacaktır. Örneğin 2000 yılı itibariyle Fransa’da tarımsal kooperatiflerin iş hacimlerinin yüzde 40’ı endüstriyel faaliyetlerden sağlanmıştır; kooperatiflerin bu endüstriyel faaliyetlerinin yüzde 94’üde yedi sektördeki faaliyetlerden elde edilmektedir; bu sektörler ise şunlardır: süt ürünleri,hayvan kesimi,hayvan yemi,konservecilik, şeker,şarap imalatı ve damıtım … Bu sektörlerin ülke iş hacminde de kooperatiflerin payı yüzde 30 düzeyindedir (www.cooperation-agricole.asso.fr).
3. Kırsal ortamın koşullarını iyileştirmek
Kırsal kesimde, yaşam koşullarının diğer kesimlerde çalışanlardan farklı olmaması gerekir. Bu nedenle tarım kesimine bir takım kamu hizmetlerinin (teknik yayım hizmetleri,girdi/çıktı destekleri, tarımda çalışanların sosyal güvenliği, vb..) sunulması gerekir. Ayrıca kırsal kesim için alternatif politikalar üretmek ve uygulamalar geliştirmek önemli konulardır.
Kırsal kesimin yaşam koşullarını iyileştirmek için neler, nasıl ve kimler tarafından yapılmalıdır ? sorusu her zaman her toplumda gündemin ön sıralarında yer almıştır. Ancak bu soru yeterince yanıtlanamamış bir sorudur. Örneğin tarım kesimine yönelik teknik yayım servisi nasıl organize edilmeli ve kimler tarafından gerçekleştirilmelidir ? Çiftçinin mesleki statüsü diğer meslek statüleri karşısında nasıl olmalı? Bu statü nasıl korunmalı? Çiftçilik mesleği nasıl geliştirilmeli ? Çiftçilik kimliğinin belirlenmesi, geliştirilmesi ve korunması sürecinde neler yapılmalı ? Bu eylemin kamudaki ve tarım kesimindeki partnerleri kimler olmalı?.. Tarım kesiminde çalışanların korunması ve sosyal güvencesi nasıl sağlanmalı ? Bu sistem nasıl kurulmalı ? Sistemin siyasi, kamu ve çiftçi partnerleri hangi kurumlar olmalı ?..Sosyal güvenlik sistemi nasıl çalıştırılmalı?..
Tarımla ilgili pek çok ayrıntıda kamuya karşı kimler ya da hangi kuruluşlar sorumlu olmalı ? Ayrıca siyasi erklerin tarımsal politikalar üretmesinde, üretilen politikaların uygulamaya aktarılmasında ve izlenmesinde hangi kuruluşlar, nasıl etkin olabilirler ?
Bu ve buna benzer sorunların Türkiye tarımı açısından yeterince tartışıldığını ve bir çözüme kavuşturulduğunu söylemek güçtür. Ancak tarım mesleğinin kimliğini ilgilendiren sorunların çözüm araştırmalarında kamu karşısında en önemli sivil partnerlerin ziraat odaları, çiftçi sendikaları ve karşılıklı yardımlaşma sandıkları (Mutuelles) olduğunu söylemek gerekir.
ÇİFTÇİLER NASIL ÖRGÜTLENMELİ ?
Tarımı ekonomiyle bütünleştiren en önemli örgütler: kooperatifler
Kooperatifler , dünyanın pek çok ülkesinde önemli sayısal büyüklükler taşımaktadır. Uluslararası Kooperatifler Birliği (ICA) kayıtlarına göre, kooperatiflere 800 milyon civarında insan üyedir.Birleşmiş Milletler (BM)’in bir raporunda (1994), dünyada 3 milyar civarında insanın ekonomik güvencesinde kooperatiflerin payı bulunduğu ifade edilmektedir. Aktif nüfusun, gelişmiş ülkelerde yüzde 62’si, gelişmekte olan ülkelerde yüzde 57’si kooperatif üyesidir. Çin’de 160 milyon insan kooperatif şemsiyesi altında toplanmıştır. ABD’de ilk 500 büyük firma içinde 14 kooperatif şirket bulunmaktadır; 100 büyük kooperatif 750 binden fazla devamlı statüde işçi çalıştırmaktadır. Kooperatifler tüm Avrupa’da 5 milyon işçi çalıştırmaktadır. AB ülkelerinde tarımsal kooperatiflere 14 milyon çiftçi üyedir. Fransa’da 10 çiftçiden 9’u kooperatif üyesidir. Kooperatiflerin cirosunun ülke gayrisafi milli hasılasına (GSMH) oranı (1991) Almanya’da yüzde 41.2, Hollanda’da yüzde 42.5 ve Fransa’da yüzde 43.5’tur.(www.ica.org, www.copa-cogeca.be, Çıkın-Nergis 1999 ).
Ortak ekonomik amaçlara ulaşabilmek için demokratik yönetim ve denetimin egemen olduğu bir örgüt oluşturup, gönüllü olarak bir araya gelen kişiler topluluğu olarak tanımlanabilen kooperatif, belirli bir işbirliği grubunun ortak girişimi ile yaşama geçirilir. Kooperatif, dayanışmacı yanıyla bir sosyal grup, ekonomik işletmesiyle bir girişim özelliği taşır. Kooperatiflerin ,diğer ekonomik girişimlere göre bazı ayırt edici özellikleri vardır:
Tarımsal kesimde kooperatifler fonksiyonlarına göre çeşitli şekillerde sınıflandırılırlar (Bu konu, ilerideki yazılarda ayrıntılı bir şekilde ele alınacaktır.)
Tarımı, kamuoyu ve siyasi erk önünde en iyi temsil edebilecek örgütler: ziraat odaları
Hukuki almamda oda, serbest meslek adamlarını içinde toplayan birlik (ticaret odası,sanayi odası, mühendisler odası, tabipler odası, vb…) olarak tanımlamaktadır (Meydan Larousse). Genellikle “oda” adıyla anılan meslek kuruluşları kanunla kurulurlar ve kamu kuruluşu niteliğine sahiptirler.
Ziraat odaları, tarımsal mesleki menfaatlerin korunması ve geliştirilmesinde kamu iktidarlarına danışmanlık yapan sivil karakterli bir kuruluştur. Bu özelliği onlara çeşitli haklar sağlar: tarımla ilgili her konuda bilgi toplama, bilgileri ilgili kuruluşlara aktarma, her türlü tarımsal konularda düşünceler üretme, çözümler geliştirme, gerektiğinde davalar açma, sonuçlarını izleme, vb… konularla uğraşır. Ayrıca ziraat odaları kamu iktidarlarının danışmanıdırlar: Onların istedikleri bilgileri, tarımsal sorunlar hakkında kendisinden istenilen görüşleri hükümetlere sunarlar. Özetle ziraat odalarının danışmanlık rolü vardır; bu rolün bazı uygulama alanları kamu iktidarlarınca belirlenir; kamu iktidarları bazı misyonlarını (örneğin yarımsal yayım,vb…) ziraat odalarına devredebilir; ziraat odaları , ilçe, il ve ulusal düzeyde oluşturulan pek çok resmi komisyonlarda yer alarak oralarda tarımı ve çiftçiyi temsil ederler, tarımın menfaatlerini gözetir ve korurlar; tarımla ilgili yasaların ve yönetmeliklerin oluşmasına katkıda bulunurlar; onların uygulanmasını gözetir ve değerlendirirler; tarımı ilgilendiren tüm sorunlar , projeler hakkında düşüncelerini, görüşlerini açıklarlar; tarımsal arazilerin kullanılması konusunda planlar hazırlarlar; çiftçilerin eğitimi ve formasyonu konusunda çalışmalar yaparlar…
Ziraat odaları , bu görevlerini yerine getirirken bir takım yöntem ve araçlardan yararlanırlar.
a. Örneğin hükümetleri her aşamada tarım konusunda bilgilendirirler, çözüm tekliflerini hükümet yetkililerine sunarak ona danışmanlık yaparlar;
b. Ziraat odaları, bünyesinde kurdukları bir takım servis dallarıyla kırsal kesimin kalkındırılması için öncü roller üstlenebilirler;
c. Önemli ürün dallarına göre (Örneğin hayvancılık yetiştirme servisi gibi) oluşturduğu servis dallarıyla bölgenin/ülkenin öncelikli üretim dallarının sorunlarını ve çözüm önerilerini belirlerler:
d. Tarımla ilgili mesleki formasyon, hukuk, toprak ıslahı ve kullanımı, ekonomik inceleme, muhasebe, işletme yönetimi, dokümantasyon, meteoroloji, kırsal turizm, kırsal sanat, tarımsal ürün tanıtımı,vb.. servisler kurarak hem kamuoyuna, hem siyasal iktidara ve hem de çiftçi üyelerine yardımcı olurlar.
Türkiye’de ziraat odaları, tarımsal faaliyetleri denetlemek, hükümetlerin tarımsal politikalarının gerçekleşmesine yardımcı olmak amacıyla, 1957/1963’de çıkarılan 6964-1330 sayılı yasa ile kurulmaya başlanmıştır. Tüzel kişiliği olan ,kamu kurumu niteliğinde ve Tarım ve Köyişleri Bakanlığı denetiminde bir meslek kuruluşudur. Yasada verilen görevleri şöyle özetlenebilir: tarımsal programları ve politikaları inceleyerek görüşlerini hükümete bildirir; başka ülkelerdeki ziraat odalarının faaliyetlerini inceler; faaliyet konularıyla ilgili yayın yapar; tarım sergilerinin plan ve programlarını onaylar; Türkiye’nin tarımsal ürünlerini tanıtan dernekler kurar. Birliğin taşra teşkilatı, köylerde muhabirlikler,köy yürütme kurulu, köy danışma konseyi; ilçelerde oda meclisi ve ilçe danışma konseyi; illerde il koordinasyon kurulu ve il danışma konseyi; bölgelerde bölge temsilciler meclisi ve bölge yürütme kurulları şeklinde organize olur.
12 Eylül 1980 harekatından sonra odalarla ilgili yasalarda önemli değişiklikler yapıldı. Örneğin 18 Mayıs 1983 tarihli 67 sayılı KHK (kanun hükmünde kararname) ile Ziraat Odalar ve Birliği Kanununun bazı maddeleri değiştirilip bu yasaya yeni maddeler eklendi. Özellikle 63,64,65,66,67,68,69 sayılı KHK’ler ile tüm kamu kurumu niteliğindeki meslek odalarının kuruluş yasalarında paralellikler sağlandı. Odalar arasındaki eşgüdümü sağlamak üzere “Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği” (TOBB) kuruldu. Bu düzenlemelere göre odalar,borsalar, TOBB kuruluş amaçları dışında hiçbir faaliyet gösteremezler; siyasetle uğraşamazlar; siyasal partiler ve derneklerle ortak hareket edemezler; genel ve yerel seçimlerde belli adaylara destekleyemezler. İlgili bakanlığın odaların karar ve işlemleri hakkındaki tasarruflarına, bunların görevli organları tarafından uyulması zorunludur. Yasaklara uymayan odaların zorunlu organlarının görevlerine son verilmesine Tarım Bakanlığı’nın veya bulundukları yer Cumhuriyet Başsavcılığının istemi üzerine Asliye Hukuk Mahkemelerince karar verilir.[1]
Ziraat odaları ayni zamanda hem bir kamu ve hem de mesleki bir organdır. Bu ikili karakter onu tarımsal dünyanın imtiyazlı bir temsilcisi yapmaktadır.
Tarımda çalışanları siyasal platformda temsil edebilecek örgütler: çiftçi sendikaları
Sendikalar üyelerinin mesleki, ekonomik, ticari ve tarımsal menfaatlerini incelemek ve savunmak için kurulmuş, ayni mesleği veya benzer meslekleri veyahut da birbirine yakın meslekleri icra eden kişilerin gruplaşmasıdır.Sendikalar, üyelerinin maddi ve manevi durumunu iyileştirme amacını güderler (Landier, 1993).
Türkiye’de sendikacılık hareketleri daha çok işçi ve işveren kesimleri arasında yaygındır. Tarım işçileri ile ilgili sendikalar olmasına karşın çiftçilerin sendika kurdukları pek gözlemlenmemiştir. Buna karşılık Avrupa Birliği (AB) ülkelerinde sendikacılık oldukça yaygındır. Çiftçi sendikalarının oldukça yaygın olduğu Fransa’da ilk çiftçi sendikası 1884’de kurulmuştur. Kuruluş yıllarında misyonları ekonomiktir; pek çoğu sendika-butik olarak görev yapmışlardır.Sendikaların bu rolü, kooperatiflerin gelişip ekonomik çıkarlarını savunabilir düzeye kavuşuncaya kadar sürmüştür. Bugün AB ülkelerinde sendikalar ayni mesleği icra eden insanların düşüncelerini, politik yaklaşımlarını örgütleyen bir kuruluş niteliğine dönüşmüştür.
Günümüzde tarımda sendikacılığın en çok geliştiği ülke Fransa’dır. 20.yüzyılın başlarında tarımsal sendikacılıkta iki akım ortaya çıkmıştır. İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra Fransa’da tarımsal dünyanın tek sendikayla temsil edilmesi yoluna gidildi (La Confédération Générale Agricole). 1953’de bu sendika parçalanarak tarımda çalışan farklı sosyal grupların kurduğu sendikalar ortaya çıktı: çiftçi, tarım işçileri, toprak sahipler, vb.. sendikaları gibi…
AB ülkelerinde sendika kurmak basit ve serbesttir. Sendikalar, politik baskılar için kurulan en önemli örgütlerdir. Bu nedenle AB ülkelerinde çiftçilerin politik düşüncelerini yansıtan ve siyasal iktidarların uygulamalarını protesto eden eylemlerin düzenleyicileri sendikalardır. Oysa Türkiye’de sendikalar siyasi amaç güdemezler; bu amaçla dernek, kamu kurumu niteliğindeki meslek odaları, kooperatifler ve vakıflarla işbirliği yapamazlar. Sendikaların siyasi partilerle ilişki kurmaları, bunlardan destek almaları ya da onlara destek vermeleri, bir siyasi partinin amblem ve işaretlerini kullanmaları yasaktır.
Bununla beraber son iki yıldır Türkiye’de çiftçi sendikaları kurma çabaları görülmektedir. Örneğin bir “Çiftçi Sendikaları Girişim Komitesi” oluşturulmuştur. Ayrıca Trakya’da “Hububat Üreticileri Sendikası (Hububat-Sen)”, Karadeniz bölgesinde “Çay Üreticileri Sendikası (Çay-Sen)”, Ege bölgesinde “Üzüm Üreticileri Sendikası (Üzüm-Sen)” ve “Tütün Üreticileri Sendikası (Tütün-Sen)”, vb.. sendikaların kurulduğu haberleri basında yer almaktadır.
Tarımsal ortamı iyileştirebilecek diğer örgütler: dernekler,birlikler ve diğerleri
Dernekler, birlikler
Hukuki açıdan dernekler,belli bir amacın gerçekleştirilmesi için ikiden fazla kişinin bilgilerini ve eylemlerini sürekli birleştirdikleri ve tüzel kişiliğe sahip insan topluluğudur (Meydan Larousse). Derneğin amacı, bir derneğin kurucularını ve derneğin kuruluşu konusunda harekete geçmeye yönelten, dernek faaliyetlerinin bütün üyelerce benimsetilmesinin sağlanmasıdır.
Dernekler pek çok konuda, pek çok alanda insanların yararlandıkları demokratik nitelikli gönüllü kuruluşlardır. Faaliyetleri, seçilmiş organları tarafından organize edilirler. Dernekler kazanç paylaştırmaktan çok daha farklı amaçlarla kurulurlar. O nedenle kuruluşunda bir ideal, bir amaç olması gerekir. Ancak ideal amacı olan bir derneğin buna ulaşabilmesi için ticari faaliyette bulunmasına veya ticari bir işletme kurmasına bir engel yoktur (Medeni Kanun,Md.54/II). Bu gibi dernekler ticaret kanununa göre tacir sayılırlar ve bu kanunun hükümlerine uyarlar.. Dernekler Kanununa göre, derneklerde amaçta teklik ilkesi yürür. Derneklerin birden fazla amacı olmamalıdır. Derneğin amacı yasalara, ahlak ve adaba aykırı olamaz.
4.11.2004 tarihli 5213 sayılı Dernekler Kanuna göre önceden izin almadan dernek kurulabilir. Ancak bu genel kuralın bazı istisnaları bulunmaktadır:
a) Belli bazı görevliler ve kişiler dernek kuramazlar (yüksek mahkeme üyeleri,yargıçlar,savcılar,Sayıştay mensupları, mülki idare amirliği kadrolu çalışanları, Türk silahlı kuvvetleri ile özel kuvvet mensupları,özel yasalarında dernek kuramayacakları belirtilen kamu hizmet görevlileri,bazı suçları işleyenler,vb..)
b) Kapatılmış derneklerin yöneticileri beş yıl geçmeden dernek kuramazlar;
c) Eylemleri ile siyasi partilerin kapatılmasına neden olan kişiler beş yıl geçmeden dernek kuramazlar.
Ancak gerek dernekler yasasında, gerekse diğer yasalarda çiftçilerin dernek kurmalarına bir engel yoktur. Türk çiftçileri derneklerden en az yaralanan bir sosyal tabakadır. Bir araştırmada 1990’lı yılların ortalarında faal olan 9 çiftçi derneği saptanabilmiştir.
Bununla birlikte derneklerin de belirli bir siyasi partiyi desteklemesi, belirli siyasi partilerle işbirliği yapması, belirli bir milletvekili aydına veya mahalli idari adaylarına destek vermeleri veya bunlarla işbirliği yapmaları yasaktır.
Derneklerin çalışmaları, tüzüklerinde gösterilen amaçlarla sınırlıdır. Bazı faaliyetler ilgili makamlardan izin alınarak gerçekleştirilebilir. Derneklerin belirli konularda bildiri, beyanname ya da benzeri yayım ve dağıtım yapmaları için önce yönetim kurulu kararı ,sonra da yayınlanacak metnin bir örneğinin 24 saat önceden mahallin en yüksek mülki amirine ve savcısına makbuz karşılığında teslim edilmesi ile mümkündür.
Batı ülkelerinde Denekler Yasası çerçevesinde faaliyet gösteren çiftçi birlikleri, Türkiye’de yeni bir yasa ile “kooperatifler ile dernekler” arasında bir hukuki statüye kavuşturulmuşlardır. Bu konu, ilerideki yazılarımızda ayrı bir başlık olarak incelenecektir.
Diğer örgütler:
Yukarıda belirtilen ana örgüt tipleri yanında tarımda imece, vakıf, bazı özel şirket tipleri, köylü birlikleri, vb.. örgütlerde bulunmaktadır. Ülkemizde bu örgüt tiplerinden en yaygını vakıflardır.
Hukuki açıdan vakıf, tüzel kişiliğe sahip olmak üzere bir malın belirli bir amaca tahsis edilmesi demektir.Türkiye’de vakıfların oldukça eski bir geçmişi vardır. Genellikle vakıflar temlik ve temellükten uzak tutulur; ancak vakfedilen kimsenin dilediği şarta göre kullanılır. Vakıflar genellikle hayır yapmak amacıyla kurulur. Osmanlı döneminde vakıflar,fıkıh kurallarına göre yönetilirdi. 1935’de çıkarılan Vakıflar Kanunu ile vakıfların hukuki yapısı düzenlendi.
Vakıf, gerçek veya tüzel kişiler tarafından kurulabilir. Bir vakıf kurulabilmesi için belirli bir amacın bulunması gerekir. Vakıfın, amacını elde edebilmesi için belirli bir malın veya iktisadi değerin tahsis edilmesi gerekmektedir. Vakıfta bulunması zorunlu olan tek organ yönetim organıdır; kural olarak vakfı kuran kişi tarafından atanır. Genellikle vakıftan yararlanacak kişiler, vakıf kuran tarafından kuruluş senedinde belirtilir. Tarımda gözlenen başlıca vakıflar, Vakıflar Genel Müdürlüğü’nce işletilen vakıf zeytinlikleri ve Türkiye Kalkınma Vakfı’dır. Vakıf, demokratik sivil bir örgütten çok belirli konularda topluma/çevreye yardımcı olmak isteyenlerin, başkaları için tahsis ettiği malları, amacına uygun yönlendiren bir kuruluştur. Yani kısaca vakıflar, belirli kişi ya da kişilerin oluşturduğu ve yönetimini bizzat yönlendirdiği ,tali nitelikli bir toplumsal destek kuruluşu olarak kabul edilebilir.
SONUÇ
Bu yazıda tarımda örgütlenme sorunu ele alındı. Bu konu tartışılırken iki sorunun yanıtı araştırıldı. Bunlar: 1) çiftçi ya da tarım neden örgütletmeli; 2)çiftçi ya da tarım nasıl örgütlenmeli ?
Çiftçi neden örgütlenmeli ?..sorusunun başlıca yanıtları : tarımsal fiyatların çiftçi lehine oluşturulması, tarımsal ürünlerin çeşitlendirilmesi ve tarım ürünlerinden katma değeri yüksek yeni ürünler elde edilmesi, kırsal ortamın iyileştirilmesi, tarımsal/kırsal politikaların oluşturulması ve uygulanması, vb.. konularında çiftçi katılımının sağlanması olarak belirlenmiştir.
Çiftçi nasıl örgütlenmeli ?.. sorusunun belirgin yanıtları da şu şekilde ortaya konmuştur:
- tarımsal pazarların iyileştirilmesi ve fiyatların oluşması açısından en etkin ekonomik örgütlenmenin kooperatifler olduğu;
- kamuoyunun ve siyasal iktidarların tarımla ilgili bilgilendirilmesi, tarımla ilgili bazı kamu hizmetlerinin ve hükümetlere tarım danışmanlığı yapacak mesleki örgütlenmenin ziraat odaları olduğu;
- tarımla ilgili fikir ve düşünceler üretmek , tarımla ilgili siyasi tavırları belirlemek ve organize etmek için çiftçi sendikalarına gereksinim duyulduğu;
- tarımda yerel, kişisel ve özel nitelikli kimi sorunların çözümü için dernek , vakıf ve diğer örgütlerden de yararlanılabileceği;
belirlenmiştir.
Türkiye’de çiftçi örgütleri potansiyeli oldukça yüksektir. Ancak en önemli eksikliklerden biri bu örgütleri ve tarımı finansal açıdan destekleyici ve çiftçilerin sosyal güvencesi ile çiftçi mallarının güvenliğini sağlayacak örgütsel yapının eksikliğidir.
Kaynaklar:
- Meydan Larouse Ansiklopedisi
- M.Landier (1993). Economie et activités agricoles et agro-alimentaires. TEC-DOS, Paris
- C.Vienney (1980). Socio-économie des organisations coopératives. Editions CIEM,Paris
- Anonymous (1985). “Les organisations professionelles agricoles françaises” in: Revue Chambre d’Agriculture: supplément au No: 715, Paris
- A. Çıkın ; A.R.Karacan (1994). Genel kooperatifçilik. E. Ü. Ziraat Fakültesi yayını, Bornova/İzmir
- A.Çıkın ; N.K.Nergis (1999). Avrupa Birliği ve Türkiye’de tarımsal kooperatifçilik hareketleri. TMKB Yayını, Ankara
- www.ica.org;
- www.copa-cogeca.be;
- www.cooperation-agricole.asso.fr;
- www.turkiyemillikoop.org.tr
- http://www.gidasanayii.com/modules.php?name=News&file=article&sid=4004
(*) Ege Tarım Dergisi, Yıl : 1, Sayı :2, Şubat 2007, s.28-36.
[1] 15.05.1957 tarihli 6964 sayılı Ziraat Odaları ve Ziraat Odaları Birliği Kanunu, 03.06.2004 tarihli 5184 sayılı yasa ile önemli değişikliklere uğramıştır.
yazar ile iletişim
|
| |
|
|
|
|
|
|
| |
|
|
|
|
|
|
| |
|
|
|
|
|
|
| |
|
|
|
|
|
|
|
